Haken is een tijdmachine (en oude patronen zijn geschiedenisboeken)

Haken is een tijdmachine. Ik heb een doos met oude haakpatronen van mijn overgrootoma.

Ze dateren uit de jaren vijftig en zestig. De papieren zijn vergeeld en ruiken muf, de afbeeldingen zijn sporadisch en in korrelig zwart-wit gedrukt, en de maten... laten we zeggen dat de gemiddelde vrouw van nu niet in een vintage haakjurk past zonder een flinke wiskundige omrekening.

De taal in die oude boekjes is opvallend formeel. De instructies gaan er bovendien vanuit dat je de helft al weet. Heel veel basisstappen staan er simpelweg niet bij, omdat er in die tijd vanuit werd gegaan dat iedere vrouw dat natuurlijk vanzelfsprekend wist.

Als ik die patronen doorblader, kijk ik eigenlijk niet naar haakwerk. Ik kijk naar een wereld die niet meer bestaat.

Maar hier is het mooie: die wereld vertelt me nog steeds iets. Het vertelt me iets over wie die vrouwen waren, wat de maatschappij van hen verwachtte, wat ze nodig hadden om te overleven, en wat ze met hun eigen handen konden maken als de rest van de wereld hen weinig andere keuzes gaf.

Een oud haakpatroon is geen nostalgie. Het is een primaire historische bron.

Even terug naar het begin: hoe oud is haken eigenlijk? - haken is een tijdmachine

Hier is iets wat me altijd heeft verrast: haken is veel jonger dan je waarschijnlijk denkt.

Breien bestaat al eeuwenlang: er zijn gebreide sokken gevonden uit het Egypte van de 4e eeuw na Christus. Maar haken zoals wij het kennen, met een specifieke haaknaald en losse lussen die in elkaar grijpen? Dat duikt in geschreven bronnen pas op rond de vroege 19e eeuw in Europa. Het vroegste, officieel gedocumenteerde haakpatroon (gepubliceerd in het Nederlandse tijdschrift Penélopé) dateert uit 1824.

Er zijn theorieën dat haken veel ouder is. Dat er vroege varianten bestonden in Arabische landen, in China of in Zuid-Amerika. Maar het archeologische bewijs is flinterdun. Waarom? Omdat haakwerk geen sporen nalaat in de grond, zoals keramiek, bot of metaal. Wol en katoen vergaan. Kledingstukken werden afgedragen, uitgerafeld en de draad werd opnieuw gebruikt voor iets anders.

Haken bestaat in handen, niet in musea. En dat is op zichzelf al veelzeggend.

De Ierse hongersnood en de haken die levens redden - haken is een tijdmachine

Als je één moment in de geschiedenis moet aanwijzen waarop haken serieus politiek, economisch en menselijk gewicht kreeg, dan is het de Ierse hongersnood (de Great Famine) van 1845-1852.

De aardappeloogsten mislukten jaren achter elkaar. Meer dan een miljoen mensen stierven door de honger. Nog eens meer dan een miljoen Ieren ontvluchtten het land. Het platteland was volledig verwoest. Er was geen geld, geen eten en geen toekomst.

Maar er waren vrouwen met haaknaalden in hun handen.

Iers haakkant is een techniek waarbij kleine, gedetailleerde, driedimensionale motieven van bloemen, bladeren en schelpjes met flinterdun garen worden gehaakt, en vervolgens met een netwerk van lossen aan elkaar worden gezet. Deze techniek werd in die periode bewust doorontwikkeld als een economische reddingsboei.

Kloosters, weldoeners en leraren leerden straatarme vrouwen en kinderen de techniek. Er werden speciale, kleine haaknaaldjes uitgedeeld die later de geschiedenis in zouden gaan als famine hooks. Het Ierse haakkant was sneller en goedkoper te produceren dan de traditionele Vlaamse of Venetiaanse naaldkant, maar zag er net zo luxueus uit.

Het werd massaal geëxporteerd naar Europa en Amerika, waar de rijke elite het gretig kocht. De vrouwen die het in vochtige, donkere huisjes zaten te maken, gebruikten dat geld om hun families in leven te houden: of om te sparen voor een bootticket naar Amerika.

Sommige vrouwen haakten zich letterlijk een nieuw leven bijeen. Steek na steek, motief na motief, totdat er genoeg geld was voor een schip. Toen Queen Victoria zich in die tijd prominent liet fotograferen in Iers haakkant, was dat een enorm statement: de markt voor dit werk was legitiem. Het was de beste pr die de Ierse vrouwen konden krijgen.

Kijktip op YouTube: "Gallery Talk: Crochet, Queen Victoria and the Irish Potato Famine":

De tijdmachine in actie - haken is een tijdmachine

Garen vertelt het verhaal van het decennium waarin het werd gebruikt. Speel maar eens met deze interactieve tijdmachine om te zien hoe de status van de haaknaald in nog geen anderhalve eeuw compleet transformeerde:

Wat oorlogspatronen je vertellen - haken is een tijdmachine

Als je een haakpatroon uit 1943 in handen neemt, zie je meteen iets opvallends: het is dun. Letterlijk. De overgebleven garens waren fijn, de projecten waren sober en de instructies waren puur functioneel. Geen franjes. Geen frivoliteiten.

Dat was geen stijlkeuze. Dat was oorlog.

In bezet Europa en op het geallieerde thuisfront gold het motto: Make do and mend (Maken en herstellen). Grondstoffen waren schaars. Wol ging op de bon. Haak- en breipatronen uit die periode zijn kleine, papieren documenten van overleven. Hoe maak je een kindertrui van een uitgerafeld herenvest? Hoe repareer je de hiel van een sok zodanig dat hij nog vijf jaar meegaat? Hoe maak je toch nog iets moois van de restjes die je hebt?

In Groot-Brittannië werden vrouwen door de overheid actief aangespoord om te breien en te haken voor het front: sokken, mutsen en handschoenen voor de soldaten in de kou. Handwerken op het thuisfront werd gepromoot als pure vaderlandsliefde.

En ondertussen, zoals je in de vorige blog over activisme kon lezen, verstopten vrouwen in het verzet geheime morsecodes in datzelfde handwerk. Zowel de soldaten als de spionnen vochten met garen.

De jaren vijftig: het huisvrouw-patroon - haken is een tijdmachine

Na de oorlog verandert de toon van de haakboekjes drastisch.

De jaren vijftig markeren de glorietijd van het concept 'de ideale huisvrouw'. De patronen weerspiegelen die maatschappelijke druk feilloos: tafellopers, sets voor onderzetters, kanten randjes voor kussenslopen. Zelfs de televisie, destijds een gloednieuw en peperduur apparaat, kreeg een gehaakt kleedje. Alles was bedoeld voor het huis. Alles was bedoeld voor een ánder. De vrouw was de maker van comfort, maar zelden de drager ervan.

Wat me in deze boekjes altijd opvalt: er wordt nooit aan de vrouw gevraagd of ze het project zélf eigenlijk mooi vindt. De wervende introductieteksten gaan uitsluitend over hoe blij de echtgenoot zal zijn met zijn gezellige huis, en hoe lovend de gasten zullen reageren op het theekleedje. De maakster zelf is weggecijferd.

Dat is geen toeval. Het is een spijkerhard tijdsdocument.

De jaren zeventig: haken als bevrijding - haken is een tijdmachine

En dan volgt de grote kentering.

In de jaren zestig en zeventig explodeerde haken in een compleet andere, wilde richting. De hippiebeweging omarmde handwerk als het ultieme tegengeluid tegen zielloze massaproductie en het kapitalisme.

De granny square, voorheen een handige manier om restjes op te maken voor een deken, werd plotseling het symbool van zelfexpressie en mode. Kleurige poncho's, fringevestjes, macramé-wandkleden en gewaagde haakjurken: de counterculture pakte de naald op.

Het was ook, bewust of onbewust, een feministisch gebaar. Vrouwen die haken jarenlang hadden moeten gebruiken als een verplichte 'thuisvrouw-performance', begonnen het opeens in te zetten voor zichzelf. Ze haakten kleding die ze met trots droegen op straat, op festivals en tijdens protesten. Het stijve theekleedje van de jaren vijftig transformeerde in de iconische gehaakte kleding van rocksterren als Janis Joplin.

De techniek was exact hetzelfde. Maar de betekenis was 180 graden gedraaid.

Wat ik zie als ik een oud patroon bekijk - haken is een tijdmachine

Ik heb inmiddels een gewoonte ontwikkeld als ik een vintage patroon onder ogen krijg. Ik kijk niet meer primair naar de stekenverhouding. Ik kijk naar wat er tussen de regels door staat:

• Wat is het materiaal? Flinterdun, stug katoen uit de crisistijd betekent: pure luxe en zachte wol waren onbereikbaar, maar de behoefte aan schoonheid niet.
• Voor wie is het gemaakt? Een patroon voor een opgelapt kinderjasje in oorlogstijd is in feite moederliefde die zich een weg haakt door keiharde schaarste.
• Welke vaardigheden worden verondersteld? Als er helemaal niets wordt uitgelegd over de basissteken, wist blijkbaar iedereen in die tijd hoe het moest. Dat is stille kennis die we als maatschappij nu deels zijn kwijtgeraakt.
• Wat staat er in de introductie? De woordkeuze verraadt genadeloos hoe klein of hoe groot de wereld van de vrouw in dat specifieke decennium mocht zijn.

Een patroon is nooit zomaar een instructie. Het is context. Het is een venster naar het verleden.

De stille keten van vrouw naar vrouw - haken is een tijdmachine

Er is nog iets dat me altijd raakt aan deze geschiedenis. En dat is hoe deze ambachtelijke kennis werd doorgegeven in de eeuwen vóórdat we handige YouTube-tutorials of geprinte boekjes hadden.

Vrouwen leerden van vrouwen. Moeders, oma's, buurvrouwen en zussen. Een steekje werd niet opgeschreven of uitgetekend; het werd simpelweg voorgedaan. Opnieuw voorgedaan. Nagedaan. Gecorrigeerd door een zachte hand. En net zo lang geoefend tot het onuitwisbaar was ingeslepen in het spiergeheugen van de vingers.

(In de blog over wiskunde zagen we hoe Daina Taimiņa in 1997 met precies die ingeslepen handvaardigheid een wiskundig probleem oploste dat 2000 jaar had opengelegen. Oude vrouwenkennis maakte een wetenschappelijke doorbraak mogelijk.)

Die onzichtbare keten van hand tot hand loopt veel verder terug dan we kunnen zien. Ergens in de geschiedenis is er een vermoeide vrouw in 19e-eeuws Ierland die een jong meisje bij lamplicht leert hoe je een klein bloemmotiefje haakt. Dat meisje leert het later weer aan haar eigen dochter. En ergens, helemaal aan het einde van die fascinerende historische lijn... zit jouw haaknaald.

Dat is geen vals sentiment. Dat is letterlijk hoe deze kennis heeft overleefd.

Waarom dit ertoe doet - haken is een tijdmachine

We haken tegenwoordig vooral voor de lol. Voor de ontspanning. Voor een mooie trui of een leuke knuffel. En dat is prachtig. We hébben de luxe om het als hobby te zien.

Maar besef dit: als je een haaknaald vasthoudt, houd je ook iets anders vast. Je houdt symbolisch de handen vast van talloze vrouwen die haakten omdat er domweg geen andere keuze was. Vrouwen die haakten omdat het brood op de plank betekende, of een bootticket naar de vrijheid, of een manier om geheime informatie door vijandelijke linies te smokkelen. Ze haakten omdat garen het enige was wat ze met hun eigen handen konden vormgeven in een wereld die hen verder maar heel weinig ruimte gaf.

Elke steek die jij vandaag de dag op de bank zet, zet je aan het einde van een indrukwekkende, eeuwenlange lijn van vrouwen.

Dat geeft me elke keer als ik mijn haaknaald oppak een gevoel van ontzag dat ik niet helemaal onder woorden kan brengen. Maar misschien hoeft dat ook niet. Als je zelf haakt, ken je het gevoel waarschijnlijk al.

Dit is deel 4 van de serie Haken is niet wat je denkt. Eerder verschenen: deel 1 over wiskunde, deel 2 over neuroscience, en deel 3 over activisme. Volgende keer in deel 5: Haken en biologie: waarom de natuur al miljoenen jaren haakt, lang voordat wij er een naam voor hadden.

---

Bronnen & Verder Lezen - haken is een tijdmachine

• Potter, A. (1990). A Living Lace: Irish Crochet. (Een diepgaande blik op hoe Iers haakkant ontstond en de levensreddende economische functie die het had tijdens de Famine).
• Tijdschrift Penélopé (1824). Dit was een Nederlands handwerktijdschrift waarin de allereerste officieel gedocumenteerde haakpatronen ter wereld verschenen.
• Ministry of Information (UK, 1943). Make Do and Mend. (De originele, iconische pamfletten uitgegeven door de Britse overheid tijdens de Tweede Wereldoorlog, inmiddels in diverse herdrukken beschikbaar als historisch naslagwerk).
• Macdonald, A. (1988). No Idle Hands: The Social History of American Knitting. (Hoewel gefocust op breien, biedt dit boek fantastische context over textielhandwerk, vrouwenrollen en de oorlogsjaren).
• Turney, J. (2009). The Culture of Knitting. Berg Publishers. (Uitstekende academische analyse over hoe handwerk transformeerde van huiselijke plicht in de jaren '50 naar feministisch statement in de jaren '70).