Haken is activisme (en dat is altijd al zo geweest)

Haken is activisme. Er is een hardnekkig beeld dat mensen altijd hebben gehad van vrouwen met handwerk: dat ze rustig thuis zaten. Braaf. Volgzaam. Bezig met iets volstrekt onschuldigs.

Ze hadden het mis.

Breien en haken hebben een geschiedenis die voor geen meter zoet is. Het is een geschiedenis van protest, verzet, subversieve strategieën en muurvaste solidariteit. Een geschiedenis die veel verder teruggaat dan de jaren zestig en verder dan je waarschijnlijk ooit had verwacht.

En die geschiedenis is vandaag de dag nog steeds in volle gang.

Zet maar een kop thee. Dit wordt er eentje.

Eerst: wat is craftivisme eigenlijk?

Het woord craftivism, een samentrekking van craft (handwerk) en activism (activisme), werd rond 2003 bedacht door Betsy Greer, een Amerikaanse schrijfster en maker. De VS gingen de oorlog in en ze voelde zich machteloos. Grote, luidruchtige protestmarsen voelden voor haar overweldigend. Petities leken in een zwart gat te verdwijnen. Maar ze kon haken. En ze kon nadenken.

Ze begon haar handwerk te verbinden met de wereld om haar heen. Niet als decoratie, maar als een vreedzaam statement.

Haar definitie is even eenvoudig als raak: "Elk type handwerk dat ook gebruikt kan worden als een vorm van activisme, of het nu simpel is of complex."

Maar hoewel de term pas twintig jaar oud is, is het idee zelf - garen als protest - al eeuwenoud.

Codes in breiwerk: de spionnen van WOII

Wacht even. Spionnen?

Ja. Echt.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat in bezet België een oude vrouw ogenschijnlijk onschuldig bij haar raam te breien, terwijl de Duitse soldaten onder haar langsliepen. Ze leek de onschuld zelve, een omaatje met een hobby. Maar in haar breiwerk zat levensreddende informatie verstopt.

Het systeem was even simpel als geniaal: net zoals een computer werkt met enen en nullen (binaire code), kun je met handwerk coderen. Een rechte steek (een gladde 'V') en een averechtse steek (een horizontaal bobbeltje) functioneren perfect als de punten en strepen van morsecode.

Vrouwen in het verzet stuurden informatie over troepenposities, routes en voorraden door via gebreide sokken, vesten en sjaals. De truc werkte feilloos omdat de bezetter hen niet verdacht. Handwerken was immers typisch 'vrouwenwerk'. Onschadelijk. Domweg tijdverdrijf. Toch?

Datzelfde principe, handwerk als politiek drukmiddel, gaat nog verder terug. Tijdens de Amerikaanse Revolutie in de 18e eeuw weigerden vrouwen Brits textiel te kopen. Ze begonnen massaal zelf te spinnen en te weven. Thuisspinnen werd een boycot. Een statement. Een keuze met zware economische gevolgen.

Handwerk was nooit 'alleen maar' handwerk.

De suffragettes en hun speldenkussentjes

Eind 19e, begin 20e eeuw streden de suffragettes voor vrouwenkiesrecht. Ze marcheerden, ketenden zichzelf vast aan hekken, werden gearresteerd en gingen in hongerstaking.

En ze haakten, borduurden en breiden.

De iconische kleuren van de vrouwenkiesrechtbeweging - paars (loyaliteit), wit (puurheid) en groen (hoop) - werden verwerkt in duizenden handgemaakte speldjes, sjerpen, rozetten en wimpels. Op markten en bijeenkomsten verkochten de vrouwen hun handgemaakte werk om de beweging te financieren. Het was fondsenwerving, community-building en PR in één.

Hun tegenstanders gebruikten datzelfde beeld overigens om hen te bespotten. In politieke spotprenten uit die tijd werden suffragettes getekend terwijl ze zaten te breien in het parlement. Het was bedoeld als grap: Kijk toch eens, die belachelijke vrouwen met hun bolletjes wol. Dit hoort thuis bij de haard, niet in de politiek.

De vrouwen lieten zich niet afschrikken. Ze draaiden het juist om: Onze handen maken de kleren die jullie dragen. Onze handen kunnen ook stemmen. Onze handen kunnen de wereld veranderen.

Yarn bombing: graffiti, maar dan zachter

In 2005 liep Magda Sayeg door Houston, Texas, en zag een ijzeren paal voor haar winkel. Het ding was lelijk. Koud. Anoniem. Ze pakte wat restjes felgekleurd garen, haakte een lapje en omwikkelde de paal. Zomaar. Om de straat wat zachter en vrolijker te maken.

Mensen reageerden er direct op. Gehaaste voorbijgangers deden een stapje opzij. Ze glimlachten. Ze bleven staan en raakten het aan.

Vandaag is yarn bombing, ook wel guerrilla knitting of urban knitting genoemd, een wereldwijd fenomeen. Bomen, bruggen, standbeelden, oude legertanks, bussen: alles is al eens in garen gewikkeld. Van Londen en Tokio tot kleine dorpjes in Nederland.

Het is graffiti, maar dan wezenlijk anders. Waar gespoten graffiti vaak confronteert en claimt, verrast en omarmt yarn bombing. Het haalt mensen even uit hun automatische pas. Het laat zien dat iemand de moeite, tijd en liefde heeft genomen om een anoniem straatobject aan te kleden.

De boodschap is onuitgesproken maar krachtig: Deze plek is van ons allemaal. Iemand zag deze plek. Iemand maakte het mooier.

Een roze muts die de wereld veranderde

Op 21 januari 2017 kwamen er naar schatting vijf miljoen mensen op straat voor de Women's March: gelijktijdig in honderden steden wereldwijd. Het was de grootste eendaagse protestmars in de geschiedenis.

En wat droeg een enorm deel van die vijf miljoen mensen op hun hoofd? Een felroze mutsje met puntjes. De Pussyhat.

Het patroon was gratis online gezet door Krista Suh en Jayna Zweiman. Ze wilden iets tastbaars creëren, iets dat mensen samen konden maken en dat eenheid onmiddellijk zichtbaar zou maken. Ze kozen voor handwerk omdat het hyper-democratisch is. Je hoeft geen professionele kunstenaar te zijn, je hebt geen toegang tot een drukpers nodig. Een haak- of breinaald en een bolletje garen volstaan.

In de weken voor de mars maakten tienduizenden mensen de mutsjes. Vrouwen die door ziekte of zorgtaken niet fysiek konden marcheren, haakten mee vanaf de bank en stuurden hun mutsen naar demonstranten als een symbool: ik loop in gedachten met je mee.

Eén simpel patroon leidde tot miljoenen uitvoeringen. En een zee van roze die de straten vulde.

Het beroemde Victoria and Albert Museum in Londen heeft een Pussyhat in de vaste collectie opgenomen. Als belangrijk historisch object. Een mutsje van garen, in een van de grootste musea ter wereld.

Het Crochet Coral Reef: klimaatmanifest van garen

Je hebt dit project al een keer voorbij zien komen in deze serie (in de blog over wiskunde), maar de activistische laag ervan verdient hier een eigen plek.

Toen de zussen Margaret en Christine Wertheim in 2005 begonnen met het haken van een koraalrif, groeide al snel de urgentie van hun boodschap. Echte koraalriffen waren in rap tempo aan het afsterven door de opwarming van het zeewater. Terwijl de zusjes haaksters over de hele wereld uitnodigden om mee te doen, werd het project steeds explicieter een klimaatstatement.

Door wol, plastic afval en garen te combineren, maakten ze de verwoesting van de oceanen invoelbaar. Het trok een publiek naar musea dat waarschijnlijk nooit vrijwillig naar een droge klimaatlezing was gegaan. Het is inmiddels een van de grootste gemeenschapskunstprojecten ooit — en het begon met twee zussen en een haaknaald.

De zachte kracht van Sarah Corbett

Niet alle craftivisme schreeuwt. Sommige projecten fluisteren en is daardoor misschien juist veel effectiever.

Sarah Corbett richtte in 2008 het Craftivist Collective op. Haar aanpak noemt ze gentle protest: activisme dat langzaam, mooi en heel persoonlijk is.

Een van haar bekendste acties: ze borduurde minuscule, elegante zakdoekjes met persoonlijke boodschappen en liet ze achter voor de directeuren van grote modemerken die hun arbeiders uitbuitten. Geen agressie. Geen megafoons. Maar een prachtig, handgemaakt object dat fluisterde: Ik heb uren tijd gestoken in dit bericht voor u. Ik wil dat u het leest.

Ze ontdekte dat beleidsmakers heel anders reageren op een zacht, met de hand gemaakt object dan op een standaard geprinte protestbrief. Het is moeilijk om boos op te worden, en nog moeilijker om het zomaar in de prullenbak te gooien.

Haar centrale idee? Als je wilt dat mensen van gedachten veranderen, moet je ze niet beschamen of in een hoek drukken. Je moet ze raken. Garen kan dat. Een gehaakt object dat iemand in zijn handen houdt en aanvoelt, breekt door muurtjes heen waar woorden op afketsen.

Een korte tijdlijn van zacht verzet

Waarom dit alles samenhangt

Er loopt een duidelijke roodroze draad door al deze verhalen.

Handwerk werd door de machthebbers altijd onderschat. Het was vrouwelijk, dús onschadelijk. Het was huiselijk, dús politiek irrelevant. Het was zacht, dús krachteloos.

Maar exact die onderschatting maakte het zo vlijmscherp en effectief. De spion bij het raam werd niet als dreiging gezien. De yarn bomber die een lantaarnpaal omhult, stopt mensen in hun pas op een manier die een schreeuwerig spandoek niet voor elkaar krijgt.

We leven in een wereld die onrustig is. Met problemen die soms veel te groot voelen om als individu aan te pakken. En toch pakken overal ter wereld mensen elke dag hun haaknaald op en zeggen daarmee in stilte: Ik maak iets. Dit bestaat. Ik geef hierom.

En wij kunnen daar allemaal onderdeel van uitmaken.

Dit is deel 3 van de serie Haken is niet wat je denkt. Deel 1 ging over wiskunde, deel 2 over neuroscience. Volgende keer: haken als tijdmachine: wat eeuwenoude patronen ons vertellen over hoe onze overgrootmoeders leefden, werkten en communiceerden.

---

Bronnen

• Greer, B. (2014). Craftivism: The Art of Craft and Activism. Arsenal Pulp Press. (Het boek van de vrouw die in 2003 de term 'craftivism' bedacht).
• Corbett, S. (2017). How to Be a Craftivist: The Art of Gentle Protest. Unbound. (De oprichtster van het Craftivist Collective over de effectiviteit van 'zacht protest' met kleine, geborduurde of gehaakte uitingen).
• TED Talk: Magda Sayeg. How yarn bombing grew into a worldwide movement. (Over de oprichting van de Knitta Please-beweging en de geboorte van yarn bombing in Houston).
• Suh, K., & Zweiman, J. (2017). The Pussyhat Project. De originele open-source actie voor de Women's March. Achtergrondinformatie is te vinden via de archieven van het Victoria and Albert Museum (V&A) in Londen, waar een van de mutsen is opgenomen in de vaste collectie als historisch textielobject.
• Historische textielspionage: Informatie over breiende en hakende spionnen (steganografie in textiel) is onder andere historisch gedocumenteerd in rapporten van het Belgische verzet (zoals de groep 'Luc/Marc') en het Britse Office of Strategic Services (OSS) tijdens de Tweede Wereldoorlog. Een toegankelijk boek hierover is Knitting for Good! van Susan Gordon Lydon.

Blogs in de serie Haken is niet wat je denkt: