Oma haakt nog steeds: haken als ritueel en herinnering bij dementie

Wie weleens in een verzorgingshuis komt, kent het beeld misschien. Een vrouw met vergevorderde dementie zit in haar stoel bij het raam, een bolletje wol op schoot, een haaknaald in haar hand. Haar ogen kijken naar buiten, maar haar handen bewegen. Steek na steek. Zonder te tellen, zonder patroon, zonder plan. Gewoon: haken.

Ze weet niet meer hoe haar kleinkinderen heetten. Maar ze weet nog hoe een vaste moet.

Dit is het deel over haken en ouderen dat geen wetenschappelijke studie kan vangen. Het deel dat gaat over identiteit, over ritueel, over de draad die iemand verbindt met wie ze was.

Haken is meer dan een hobby

Voor de meeste mensen die al hun leven lang haken, is het geen activiteit. Het is een onderdeel van wie ze zijn. Zo'n vrouw is niet "de oma die van haken houdt". Ze is "de oma die haakt". Dat is een wezenlijk verschil.

Als je zestig, zeventig jaar hebt gehaakt, dan zit haken in je lijf. In je spiergeheugen. In de manier waarop je naar een bol wol kijkt en al voelt wat je ermee kunt maken. In de reflex waarmee je een fout in een patroon ziet voordat je hem bewust hebt gelezen. In de manier waarop je 's avonds voor de tv automatisch naar je haakmand grijpt, niet omdat je iets wilt maken, maar omdat je handen het nodig hebben.

In de blog Haken is cultureel geheugen beschreef ik hoe haken generaties lang mondeling wordt doorgegeven. De steek die jij vandaag maakt, is dezelfde steek die je moeder maakte, en haar moeder daarvoor. Haken is een fysieke herinnering aan mensen die er misschien niet meer zijn.

Voor een oudere die haar naam vergeet, kan het voelen van een haaknaald in haar hand nog steeds het gevoel oproepen van de vrouw die ze was. Niet als herinnering die ze bewust kan benoemen. Als iets diepers. Een weten dat in haar vingers zit.

Wat haken betekent als alles wegvalt

Dementie neemt dingen af. Eerst de namen, dan de gezichten, dan de woorden, dan het besef van tijd. Wat overblijft zijn de dingen die niet in je bewuste geheugen zitten, maar in je lichaam.

Muziek is zo'n ding. Mensen met vergevorderde dementie kunnen soms nog liedjes meezingen die ze als kind leerden. Ze kennen de tekst niet meer, maar hun stem weet de melodie.

Haken is hetzelfde.

In verzorgingstehuizen zien activiteitenbegeleiders het regelmatig: een bewoner die al maanden niet meer coherent heeft gesproken, krijgt een haaknaald in haar hand en begint te haken. Niet perfect. Niet volgens een patroon. Maar de beweging is er. De steken worden gemaakt. En er verschijnt iets op haar gezicht dat je het beste kunt omschrijven als herkenning. Alsof ze, heel even, weer iemand is.

Dat past bij wat we weten over het geheugen. Bewegingen die je duizenden keren hebt herhaald, slaat je brein op in het procedurele geheugen, het geheugen voor "hoe je iets doet". Bij de ziekte van Alzheimer blijft dat vaak opvallend lang gespaard, ook als namen, gezichten en gebeurtenissen al wegvallen. Niet bij iedereen en niet bij elke vorm van dementie even sterk, maar het verklaart waarom handen soms nog weten wat het hoofd vergeten is. Voor veel vrouwen van de generatie die nu boven de 80 is, is haken precies zo'n diep ingeslepen vaardigheid.

Het ritueel van het haken

Rituelen zijn belangrijk voor mensen met dementie. Ze geven structuur aan dagen die anders in elkaar overvloeien. Ze geven een gevoel van controle in een wereld waarin steeds minder door jou wordt bepaald.

Haken is bij uitstek een ritueel. Het heeft een vaste plek (de stoel bij het raam, de keukentafel). Het heeft een vaste tijd (na het ontbijt, 's avonds voor de tv). Het heeft een vaste volgorde (wol pakken, naald zoeken, eerste steek, tellen, herhalen). En het heeft een vast resultaat (er groeit iets onder je handen).

Voor iemand met dementie is dit ritueel een anker. Het maakt niet uit of ze weet welke dag het is, of hoe laat, of waar ze precies is. Ze weet dat het tijd is om te haken. En dat is genoeg.

Voor mantelzorgers en verzorgenden is dit een waardevol inzicht. Als iemand onrustig wordt, verward raakt, of 's nachts wakker ligt, kan het helpen om de haaknaald en het garen binnen handbereik te leggen. Niet als opdracht. Als aanbod. Soms is het ritueel zelf al genoeg om rust te brengen, zonder dat er daadwerkelijk een steek wordt gemaakt.

De dingen die ze maakten

Elke haakster heeft een geschiedenis van dingen die ze maakte. En elk van die dingen is verbonden aan een moment, een persoon, een gevoel.

De babydeken voor haar eerste kind. Het vest dat ze haakte voor haar man. De sjaal die ze haakte voor de buurvrouw die ziek was. De knuffel voor elk kleinkind, altijd hetzelfde patroon, altijd een andere kleur.

Die spullen zijn er nog. Ze liggen in lades, in kasten, in dozen op zolder. En voor de familie zijn het soms de meest waardevolle bezittingen die een oma nalaat. Niet omdat ze duur zijn. Omdat ze gemaakt zijn. Door haar handen, met haar aandacht, met haar tijd.

In de blog Haken is een tijdmachine beschreef ik hoe een haakpatroon je terugbrengt naar het moment dat je het voor het eerst maakte. Voor ouderen werkt dat andersom: de dingen die ze maakten brengen hun familie terug naar de momenten dat oma er nog helemaal was.

Een gehaakte deken op het bed van een kleinkind is een omhelzing van iemand die er misschien al niet meer is.

Samen haken: de stille verbinding

Als mantelzorger of familielid is het soms moeilijk om contact te maken met iemand die dementie heeft. Gesprekken lopen vast. De ander begrijpt je niet meer, of herhaalt steeds hetzelfde. Bezoek wordt ongemakkelijk.

Samen haken verandert dat.

Je hoeft elkaar niet aan te kijken. Je hoeft niet te praten. Je zit naast elkaar, allebei een haaknaald in je hand, en je maakt. Er is iets gemeenschappelijks, iets dat niet in woorden zit. Je deelt een ritme, een activiteit, een stukje tijd.

En soms, als je geluk hebt, zegt je moeder of oma ineens iets dat er echt toe doet. Niet omdat ze het gepland had, maar omdat het opkwam terwijl haar handen bezig waren. "Ik vind het fijn dat je er bent." Of: "Die kleur is mooi." Of gewoon: "Het is goed zo."

Die momenten zijn geen bijproduct van het haken. Ze zijn het hele punt.

Wat je kunt doen (als je iemand kent die ouder wordt)

Als je dit leest en je denkt aan je moeder, je vader, je oma, je buurvrouw: wacht niet.

• Neem een haakproject mee als je op bezoek gaat. Niet als activiteit, maar als aanbod. "Ik ga even haken, wil je meedoen?"
• Vraag naar hun patronen. Veel ouderen hebben patronen verzameld die ze nooit meer zullen maken. Laat ze die laten zien. Laat ze erover vertellen. Het maakt niet uit of het verhaal klopt. Het gaat om het vertellen.
• Maak samen iets. Ook al is het maar een lossenketting. Zoek je iets eenvoudigs? Kijk bij de beste haakpatronen voor ouderen. Het gevoel van "samen iets maken" is krachtiger dan elk gesprek.
• Bewaar hun werk. De granny squares die je moeder haakte in het verzorgingstehuis, ook al zijn ze niet perfect. Leg ze in een doos met een briefje erbij. Ooit zal iemand ze vinden en weten dat ze gemaakt zijn door iemand die hield van haken.

---

Veelgestelde vragen

Bronnen

1. Burns, P. & Van Der Meer, R. (2021). Happy Hookers: findings from an international study exploring the effects of crochet on wellbeing. Perspectives in Public Health, 141(3), 149-157.
2. Kontos, P. & Martin, W. (2013). Embodiment and dementia: Exploring critical narratives of selfhood, surveillance, and dementia care. Dementia, 12(3), 288-302.
3. Alzheimer Nederland. Muziek en dementie: het effect van muziek op mensen met dementie.
4. Geda, Y.E. et al. (2011). Engaging in Cognitive Activities, Aging, and Mild Cognitive Impairment. Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences, 23(2), 149-154.
5. Kitwood, T. (1997). Dementia Reconsidered: The Person Comes First. Open University Press.

Blogs in de serie "Haken en ouderen"

1. Haken voor ouderen: waarom het helpt bij dementie en Alzheimer
2. Haken in het verzorgingstehuis: zo organiseer je een haakmiddag
3. De beste haakpatronen voor ouderen (met dementie of beperkte handkracht)
4. Mijn oma haakt nog steeds: haken als ritueel en herinnering (deze blog)

Uit de serie "Haken is niet wat je denkt"

• Haken is neuroscience (en je brein wist dat allang)
• Haken is biologie
• Haken is wiskunde
• Haken is activisme
• Haken is een tijdmachine
• Haken is cultureel geheugen