Haken is cultureel geheugen (en wat er verloren gaat als de keten breekt)

Er is iets aan haken wat je domweg niet kunt opschrijven.

Haken is cultureel geheugen. Dat klinkt misschien vreemd uit de mond van iemand die patronen ontwerpt. Alles wat je met een naald en draad doet, kan toch in instructies worden gevat? Steken, rondes, meerderen, minderen, het zijn allemaal woorden, getallen en universele symbolen. Kennis die perfect overdraagbaar is.

En toch.

Er is een kantelpunt in het leren haken, misschien herinner je het je nog van je eigen beginperiode, waarop het patroon je ineens niet meer verder helpt. Het moment waarop de kennis verschuift van je hoofd naar je handen. Het moment waarop je blindelings voelt wanneer de draadspanning perfect is, wanneer een lusje net te strak zit, of wanneer je je pols een millimeter anders moet draaien voor dat ene stugge garen.

Dat weet je niet omdat het in het boekje stond. Dat weet je omdat iemand het je liet zien. Of omdat je het duizend keer fout deed, totdat je lichaam onthield hoe het wél moest.

Die fysieke kennis heeft geen woorden. En die ongeschreven, stille kennis is precies wat we riskeren te verliezen als de keten breekt.

Hoe kennis overleefde zonder papier - Haken is cultureel geheugen

Voordat er op grote schaal gedrukte haakpatronen bestonden, en die ontstonden pas écht in de tweede helft van de 19e eeuw, werd haakkennis uitsluitend mondeling en fysiek overgedragen.

Van moeder op dochter. Van buurvrouw op buurvrouw. Van de ene dorpskant naar de andere. Je leerde haken door te kijken, te spiegelen en te doen, niet door te lezen. Een steek was geen inkt op papier; het was een vloeiende handbeweging die je pas écht in de vingers kreeg nadat je hem honderd keer had afgekeken van degene die naast je zat.

In het artikel over de geschiedenis zagen we al hoe Ierse vrouwen tijdens de grote hongersnood de complexe kunst van het haakkant verspreidden als economische reddingsboei. Nonnen trokken van dorp naar dorp om het aan te leren. Niet met uitgedeelde pamfletten, maar met hun eigen handen en onuitputtelijk geduld.

Die fysieke manier van overdragen heeft één magisch element dat een geprint patroon nooit zal hebben: context. Je leert niet alleen hóé je een steek maakt, maar ook waarom en wanneer je hem zo gebruikt. Wat je doet als het garen niet meewerkt. Hoe je aanvoelt of een werkstuk gaat trekken. Het is een verzameling van duizend minuscule beslissingen die een ervaren haakster onbewust neemt, maar die in geen enkel naslagwerk te vinden zijn.

Taquile: waar handwerk een levende taal is - Haken is cultureel geheugen

Aan de andere kant van de wereld, op het eiland Taquile midden in het Titicacameer in Peru, wordt textielkennis tot op de dag van vandaag beschouwd als een taal. En opvallend genoeg breien daar de mannen.

Jongens op Taquile leren breien zodra ze goed en wel kunnen lopen. Ze dragen altijd garen bij zich en breien terwijl ze over het eiland lopen, praten of hun dieren hoeden. Wat ze met die naalden maken, is absoluut geen decoratie. Het is pure communicatie.

De mutsen (chullos) die de mannen op Taquile dragen, vertellen de rest van het eiland feilloos wie ze zijn: gehuwd of ongehuwd, uit welk specifieke deel van het eiland ze komen, en welke maatschappelijke positie ze in de gemeenschap bekleden. De kleuren, de patronen, de afwerking — het zijn tekens die een ingewijde leest als een open boek.

UNESCO heeft de textieltraditie van Taquile dan ook officieel erkend als Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid. Niet alleen omdat de mutsen prachtig zijn, maar omdat het een ademend, levend systeem van identiteit is. Een systeem dat dreigt te verdwijnen nu globalisering en goedkope massaproductie het eiland bereiken.

Als het breien daar stopt, of als de betekenis van de patronen niet meer wordt ingefluisterd aan de volgende generatie, verdwijnt er iets onherstelbaars. Een bibliotheek zonder letters brandt af.

Wat er verloren gaat - Haken is cultureel geheugen

In Nederland en België lossen we een haakprobleem tegenwoordig in dertig seconden op met een YouTube-tutorial. Laat me duidelijk zijn: dat is fantastisch. De wereldwijde democratisering van haakkennis via video is een gigantisch cadeau voor het ambacht.

Maar het vervangt niet alles.

Een YouTuber kan je perfect laten zien hoe een steek er op een beeldscherm uitziet. Wat ze níét kan, is voelen of jouw spanning op de draad te strak is. Ze kan niet door het scherm reiken om te zien dat jij je haaknaald net iets te krampachtig vasthoudt, op een manier die je over een paar jaar gegarandeerd pijnklachten in je pols gaat opleveren. Ze kan je niet die ene, slimme aanpassing influisteren die perfect past bij jouw specifieke handgrootte, jouw tempo en jouw restje garen.

Die oer-kennis leefde uitsluitend in de handen van de mensen die fysiek naast je op de bank zaten.

Voor tientallen regionale steken en technieken geldt helaas dat die kennis nog maar in heel weinig handen bestaat. Er zijn specifieke kant- en weeftechnieken die van oudsher lokaal waren — gebonden aan een bepaalde stad of gemeenschap — en die nu vrijwel niemand meer beheerst. Niet omdat de technieken slecht waren, maar simpelweg omdat de generatie die ze kende, ouder werd en stierf zónder dat er iemand naast hen zat die het wilde leren.

Elke keer als iemand weemoedig zegt: "Mijn oma haakte altijd op een fantastische manier die ik helaas nooit heb geleerd" — dan breekt er een piepklein stukje van die keten af.

Maar de keten is nooit echt gebroken - Haken is cultureel geheugen

En toch is er hoop. Sterker nog, er is meer dan dat.

Als ik kijk naar wat er de afgelopen tien, vijftien jaar is losgebarsten in de haakwereld, zie ik een schitterende tegenbeweging. Haken maakt een enorme revival door. En niet uit nostalgie of truttigheid, maar als een zeer bewuste keuze van een nieuwe generatie. Jonge mensen, mensen van alle genders, mensen die nooit een oma hadden die haakte — ze pakken massaal de naald op.

Ja, ze leren de basis via het internet. Maar al snel zoeken ze elkaar op. In haakgroepen, haakcafés, tijdens workshops en masterclasses. Ze schuiven weer naast elkaar op de bank. Ze laten elkaar hun handen zien.

De keten is de afgelopen decennia op sommige plekken flink gerafeld geweest, maar hij is nooit gebroken.

En daar zit een enorme schoonheid in: elke generatie die het ambacht opnieuw ontdekt, voegt er haar eigen hoofdstuk aan toe. De technieken van de toekomst worden op dit eigenste moment bedacht door mensen die traditioneel haken combineren met concepten waar hun overgrootmoeders nooit van gehoord hadden. We zien 3D-haken, mathematisch modelleren, freeform-art, haken als psychologische therapie en haken als klimaatprotest.

De keten leeft. Hij verandert alleen continu van vorm.

Wat jij vasthoudt - Haken is cultureel geheugen

Ik wil deze serie graag afsluiten met een persoonlijke gedachte.

Elke keer dat ik achter mijn bureau zit om een nieuw haakpatroon uit te schrijven, besef ik dat ik iets probeer te vangen wat eigenlijk nooit helemaal gevangen kán worden. Ik kan de precieze steken uittypen, de ideale maatvoering berekenen en er haarscherpe foto's bij plaatsen. Maar de manier waarop jíj dat garen straks door je vingers laat glijden — dat bepaal ik niet. Dat komt uit jou. En het komt van degene die jou ooit, lang geleden, liet zien hoe het moest. Of uit de duizend keer dat je het zelf koppig hebt uitgeprobeerd tot het lukte.

Haken is een van de weinige, zeldzame activiteiten waarbij diepgaande kennis nog steeds rechtstreeks van lichaam naar lichaam gaat. Waarbij de handeling van het doen je meer leert dan de theorie van het lezen. Waarbij het object dat je uiteindelijk op schoot hebt liggen, onzichtbare sporen draagt van de handen die het hebben gemaakt.

Dat is ongelooflijk bijzonder in een moderne wereld waarin vrijwel alles vluchtig, digitaal en schaalbaar is geworden.

Een haakpatroon is slechts een instructie. Een haakster is een levende bibliotheek.

En jij... jij bent allebei.

Dit was deel 6 — het slotakkoord van de serie Haken is niet wat je denkt. We reisden samen langs wiskunde, neuroscience, activisme, geschiedenis en biologie. Dank je wel dat je al die tijd met garen en naald met mij mee wilde reizen.

Bronnen & Verder Lezen - Haken is cultureel geheugen

• UNESCO Intangible Cultural Heritage. Taquile and its Textile Art. (Officiële documentatie over de betekenis en de overdracht van textielkennis op het eiland Taquile, Peru).
• Sennett, R. (2008). The Craftsman. Yale University Press. (Een prachtig, diepgaand boek over wat het betekent om kennis letterlijk in je handen te hebben, en hoe ambacht de mens definieert).
• Turney, J. (2009). The Culture of Knitting. Berg Publishers. (Bevat boeiende theorieën over hoe textielkennis historisch gezien een stil, vrouwelijk domein was, doorgegeven via fysieke observatie in plaats van formele scholing).