Kleurenblindheid en haken: wat als je de wereld anders ziet?
Stel je voor: je patroon zegt "haak drie toeren in groen, dan twee in rood", en voor jou zien die twee bollen er precies hetzelfde uit. Voor ongeveer 1 op de 12 mannen en 1 op de 200 vrouwen is dat geen gedachte-experiment, maar gewoon dagelijkse praktijk.
Kleurenblinde hakers en breiers vinden vaak heel creatieve oplossingen. Sommigen leren hun bollen kennen aan de textuur, anderen werken met labels of kiezen bewust projecten waarin vorm belangrijker is dan kleur. Maar het roept ook een vraag op voor iedereen die patronen maakt: hoe ontwerp je haakpatronen die voor íedereen werken?
Wat is kleurenblindheid eigenlijk?
Kleurenblindheid is eigenlijk een ongelukkige naam, want de meeste mensen met kleurenblindheid zien wel degelijk kleuren. Ze zien ze alleen anders dan de meeste mensen. De meest voorkomende vorm is rood-groen kleurenblindheid, waarbij het lastig is om rood en groen van elkaar te onderscheiden. Dit komt voor bij ongeveer 8% van de mannen en 0,5% van de vrouwen.
Er zijn verschillende typen:
- Protanopie/protanomalie: moeite met rood. Rood lijkt donkerder of verschuift naar bruin/oranje.
- Deuteranopie/deuteranomalie: moeite met groen. Groen lijkt op rood, bruin of grijs. Dit is de meest voorkomende vorm.
- Tritanopie/tritanomalie: moeite met blauw en geel. Zeldzaam, maar het betekent dat blauw en groen op elkaar lijken, en geel en roze.
- Achromatopsie: totale kleurenblindheid, de wereld in grijstinten. Extreem zeldzaam.
Het belangrijkste om te weten: kleurenblindheid is geen "minder zien." Het is "anders zien." En dat heeft implicaties voor hoe je met kleur omgaat in je haakwerk.
Kleurenblindheid in de haakwereld
Laat ik eerlijk zijn: de haakwereld is niet erg kleurenblindvriendelijk. Veel patronen vertrouwen bijna volledig op kleur om informatie over te brengen. "Haak drie toeren in rood, dan twee in groen, dan één in geel." Kun je die kleuren niet goed onderscheiden, dan is zo'n patroon een puzzel.
Ook garennamen helpen niet altijd. Een bol heet "Forest Green" en een andere "Burgundy Red". Voor iemand met deuteranopie kunnen die twee donkere tinten erg op elkaar lijken. En bestel je online, dan helpen de productfoto's ook niet altijd: elk beeldscherm toont kleuren net anders.
Maar het kan anders. En het goede nieuws is: als je je patronen en materialen kleurenblindvriendelijk maakt, worden ze beter voor iedereen.
Zo maak je je patronen toegankelijker
- Gebruik symbolen naast kleur. Werk je met een kleurenschema, zoals bij corner to corner, tapestry of mozaïek? Geef elke kleur dan ook een letter of symbool: kleur A (●), kleur B (■), kleur C (▲). Wie kleuren goed ziet, leest de kleur. Wie dat niet doet, leest het symbool.
- Gebruik voldoende contrast. Rood en groen naast elkaar is voor de meeste kleurenblinde mensen een nachtmerrie. Kies kleuren die ook in grijstinten van elkaar verschillen: combineer een lichte kleur met een donkere. Een simpele test: zet een foto van je bollen of je proeflapje om naar zwart-wit. Kun je de kleuren nog onderscheiden? Dan zit het goed.
- Benoem kleuren expliciet. In plaats van alleen kleur te gebruiken, schrijf ook de naam: "donkergrijs," "lichtblauw," "crème." Noem er ook het merk en kleurnummer van het garen bij. Met een naam of nummer kun je meer dan met alleen een kleurvlakje in een schema.
- Gebruik textuur als informatie. Dit is de slimste truc. Verschillende steken hebben verschillende texturen. Vasten voelen glad en dicht. Stokjes voelen losser en opener. Reliëfsteken voel je letterlijk. Als je patroon textuur gebruikt om categorieën te onderscheiden, hoeft kleur dat niet meer te doen.
- Bied alternatieve diagram-versies. Als je een haakschema maakt, lever dan twee versies: eentje met kleur en eentje met symbolen/patronen. Met programma's zoals Stitch Fiddle kun je in een schema symbolen toevoegen naast kleur.
Haken mét kleurenblindheid
Als je zelf kleurenblind bent en wilt haken: laat je niet tegenhouden. Er zijn manieren om het voor jezelf werkbaar te maken.
Leer je garens kennen door textuur. Verschillende merken en materialen voelen anders. Acryl voelt anders dan katoen, en katoen voelt anders dan wol. Als je merkt dat je moeite hebt met kleuronderscheid, kun je verschillende garens kiezen op basis van materiaal in plaats van kleur.
Gebruik labels. Schrijf op elk bolletje wat de kleur is. Of gebruik een app zoals Be My Eyes (waar vrijwilligers via je camera meekijken) om kleuren te identificeren als je twijfelt.
Kies projecten die niet op kleur vertrouwen. Textuurpatronen, reliëfwerk, en patronen met duidelijke steekwisselingen zijn vaak mooier door hun vorm dan door hun kleur. Een deken in de wafelsteek in één kleur is vaak indrukwekkender dan een kleurrijke deken in simpele vasten.
Werk met contrast in plaats van kleur. Donker en licht. Glad en ruw. Dicht en open. Deze tegenstellingen werken altijd, ongeacht hoe je kleuren ziet.
De bredere les: ontwerp voor iedereen
Wat ik steeds weer zie: toegankelijk ontwerp is beter ontwerp. Niet alleen voor de mensen die het nodig hebben, maar voor iedereen.
Symbolen naast kleur maken een patroon duidelijker, ook als je wél kleuren ziet. Contrastrijke combinaties zijn makkelijker te lezen, ook op een klein telefoonscherm. Texturen toevoegen maakt je werk interessanter, ook visueel.
Het is hetzelfde principe als stoepranden met een helling. Die zijn er voor rolstoelgebruikers, maar iedereen profiteert: ouders met kinderwagens, bezorgers met karretjes, reizigers met koffers.
Toegankelijkheid is geen beperking. Het is een uitnodiging om creatiever te zijn.
Op Een Mooi Gebaar probeer ik hier steeds meer rekening mee te houden. Niet perfect, daar ben ik eerlijk over. Maar ik leer bij, en ik luister naar de community. Heb je tips voor kleurenblindvriendelijk haken? Laat het me weten via Instagram (@eenmooigebaar) of in de reacties hieronder.
Veelgestelde vragen
Hoeveel mensen hebben kleurenblindheid?
Ongeveer 8% van de mannen en 0,5% van de vrouwen heeft een vorm van kleurenblindheid. De meest voorkomende vorm is rood-groen kleurenblindheid, waarbij het lastig is om rood en groen van elkaar te onderscheiden. Totale kleurenblindheid (alleen grijstinten zien) is extreem zeldzaam.
Kan ik haken als ik kleurenblind ben?
Ja, absoluut. Veel kleurenblinde mensen haken prachtige dingen. Je kunt werken met textuur in plaats van kleur, symbolen gebruiken in plaats van kleurcodering, en kiezen voor projecten die niet op kleur vertrouwen. Reliëfwerk, textuurpatronen en projecten met duidelijke steekwisselingen zijn vaak mooier door hun vorm dan door hun kleur.
Hoe maak ik mijn haakpatroon kleurenblindvriendelijk?
Gebruik symbolen naast kleur (bijvoorbeeld kleur A ●, kleur B ■), zorg voor voldoende contrast tussen kleuren, en test je kleuren door de afbeelding om te zetten naar zwart-wit. Kun je de steken nog onderscheiden? Dan zit het goed. Benoem kleuren ook expliciet met woorden, niet alleen visueel.
Welke kleurencombinaties moet ik vermijden in patronen?
Rood en groen naast elkaar is voor de meeste kleurenblinde mensen het moeilijkst te onderscheiden. Ook blauw-groen en geel-oranje kunnen lastig zijn afhankelijk van het type kleurenblindheid. Kies kleuren die ook in grijstinten duidelijk van elkaar verschillen.
Zijn er apps die helpen bij het kiezen van kleuren?
Ja. Be My Eyes verbindt je met vrijwilligers die via je camera meekijken. Color Blind Pal is een app die kleuren voor je identificeert en simuleert hoe kleuren eruitzien voor verschillende types kleurenblindheid. Voor patroonontwerp ondersteunt software zoals Stitch Fiddle het toevoegen van symbolen naast kleur.
Bronnen
- Colour Blindness Awareness. "Types of colour vision deficiency." https://www.colourblindawareness.org/
- Neitz, J. & Neitz, M. (2011). "The genetics of normal and defective color vision." Vision Research, 51(7), 633-651
Meer lezen in de serie "Kleur en haken"
- Kleur en haken: waarom het garen dat je kiest meer doet dan je denkt
- Waarom je altijd dezelfde kleur kiest
- De wetenschap van kleurharmonie
- "Huidskleur" bestaat niet: racisme en kleur in de haakwereld
- Roze voor meisjes, blauw voor jongens (en waarom dat onzin is)
Zin om (nog beter) te leren haken?
In de Een Mooi Gebaar Club vind je meer dan 400 patronen als PDF, meer dan 15 videocursussen voor links- én rechtshandigen, een Steek-o-theek en elke week samen haken. Zo komen je projecten nu echt af.
Vanaf €25 per maand · 14 dagen niet goed, geld terug
Finishing Friday: een heel jaar Club voor €199
Deze Black Friday koop ik niets, ik maak iets. Maak af wat al in je kast ligt en haak in december cadeautjes van je restjes, samen met de Club. Meer dan 400 patronen als PDF, alle videocursussen en elke week samen haken. En €199 blijft je prijs.
Alleen van vrijdag 27 tot en met maandag 30 november · 14 dagen niet goed, geld terug
Creatieve, enthousiaste en lieve Iris van Meer is het gezicht achter Een Mooi Gebaar en vertaalt, ontwerpt en deelt meer dan duizend haakpatronen met jullie op dit stukje internet.
Mijn verhaal, over hoe ik van onhandige knutselaar toch nog creatieve ondernemer ben geworden, lees je hier: Mijn Verhaal
Als je contact met Iris wil opnemen, ga je naar de contactpagina

